Maroko - kilka subiektywnych porad praktycznych

Na pełną fotorelację przyjdzie jeszcze poczekać parę dni, tymczasem...
Jeśli po lekturze naszego bloga macie ochotę na podróż do Maroka, to poniższa garść informacji może okazać się przydatna.

Spanie
Najwięcej płaciliśmy 10 euro za osobonoc, często było taniej, ale poniżej 5 nigdy nie zeszliśmy. Warunki do uzyskania w tym przedziale cenowym: spoko łóżko i koce (ważne, bo to mimo wszystko zima), łazienka w pokoju lub na korytarzu lub brak. No i jedną wtyczka na pokój, więc trzeba decydować, co ma słabszą baterię: aparat czy telefon.
Woda z reguły ciepła pod prysznicem, ale jeśli ktoś lubi brak grzyba, wentylację i ogólne poczucie czystości to musi przeznaczyć na spanie co najmniej dwa razy więcej. Ogrzewania nigdy nie było, warto mieć swój śpiwór, zwłaszcza jeśli chce się nocować poza dużymi miastami.
Czasem udało się znaleźć coś taniego na booking.com, ale często szukaliśmy na własną rękę, korzystając także z pomocy papierowych przewodników.
Złota zasada: nie przyjmuj ofert od kolesi na dworcach, są drogie i niewiarygodne.
Szukanie na własną rękę może zająć trochę czasu, ale nam zawsze wystarczało pół godziny. Warto to robić. Aha, no i można się targować!
Jedzenie
Rzadko mieliśmy nocleg ze śniadaniem. Ale to dobrze, bo zamiast bagietki z dżemem, lepiej pójść do pierwszej lepszej kafejki a nawet sklepiku, gdzie można zamówić pyszne naleśniki z nuttellą lub np. bissarę - wegezupę z cieciorki podawaną z chlebem. Każda z tych rzeczy kosztuje mniej niż 2 złote. Do posiłku obowiązkowa kawa lub herbata miętowa, w zależności od miejsca od 2 do 4 złotych.
Obiady jedliśmy takie za 8 i takie za 80 zł za dwójkę. Naprawdę fajnie i tanio można zjeść przy soukach, w małych miejscówkach gdzie pan ma 3 garnki, np. jeden z zupą, jeden z fasolą, jeden z mięsem. Do tego zawsze świeży chleb, sałatka, herbata. Problemem może być znów inne rozumienie czystości i zasad higieny. Ale przynajmniej w takich miejscach kuchnia jest na widoku. W restauracji zapłacisz 5 razy więcej, a syf jest zapewne taki sam.
Jako wege musiałam się czasem trochę nachodzić, ale generalnie zawsze można dostać kuskus z warzywami. Zupy często nie są gotowane na mięsie, zwłaszcza bissara. Czasem jest problem ze zrozumieniem słowa "wegetarianizm", ale na to są inne sposoby.
Podobnym zagadnieniem jest hardkorowy widok wiszących zwłok cieląt halal lub wrzask zabijanych na targach kurcząt. Tego nie da się uniknąć.
Aha, no i można tu mieć niezła jazdę na słodycze. Pełno tu ciastkarni, stoisk z daktylami, naleśników. Dużo i tanio, warto!
Alko: my właściwie nie piliśmy, bo nie ma go w sklepie na każdym rogu. Z reguły jest tylko w droższych hotelach z knajpami. Brak alko to jeden z największych plusów tego wyjazdu. Choć z tego co zauważyliśmy, jednak większość europejczyków zadaje sobie trud i znajduje w sklepach jakieś heinekeny.
Owoce, warzywa: bardzo tanie do kupienia na targach, jeśli ktoś chce na własną rękę gotować. Są bardzo smaczne, ale podobno mocno pryskane.
Problemów żołądkowych nie odnotowaliśmy, kranówki (czasem w tanich knajpach dla niepoznaki podawanej w plastikowych butelkach) nie piliśmy.
Podróżowanie
O tym też można by długo, bo właściwie co 2 dni zmienialiśmy miejsce pobytu. Poleca się państwowe autobusy CTM z godnym zaufania rozkładem w internecie i niezłą siatką połączeń. Do mniejszych miejscowości czasem jeżdżą jedynie prywatne firmy. To hardkor, bo rozkłady są przekazywane jedynie ustnie, ceny są różne, autobusy się rozlatują. Można się targować, bilety sprzedają koniki na dworcach. Czasem próbują wykiwać na opłacie za bagaż, która nie powinna być wyższa niż 5dh.
Grand Taxis (stare mercedesy) to dobra opcja na zadupia gdzie autobusów nie ma w ogóle lub są bardzo rzadko. Płaci się za miejsce, odjeżdża wtedy gdy znajdzie się 6 pasażerów. Ale trasy mają ustalone jak autobusy. Jeśli chce się inną trasę, trzeba wynająć cały wóz dla siebie - droga opcja.
Spoko są pociągi, ale jeżdżą tylko na północy (zimą na północ od Marrakeszu jest zimno i deszczowo, nie polecamy).
Wypożyczanie rowerów staje się chyba coraz bardziej popularne, ceny ok. 60-100 dh/dzień. Można się targować. Czasem wypożyczają straszne złomy.
Nieplanowane wydatki
To nie tylko dywany! Przy pamiątkach trzeba być naprawdę ostrożnym, nie kupować w dużych miastach. Jeśli nie chcecie czegoś kupić to po prostu nie zatrzymujcie się przy stoiskach, a już na pewno nie wchodźcie do sklepów i nie zaczynajcie się targować.
I tak trudno wam będzie odmówić sobie kilku drobiazgów.
Zupełnie inną sprawą są napiwki, których oczekuje tu każdy. W sumie słusznie, bo ludzka praca jest tu niewiele warta. Dobrze dać parę dh chłopakowi z ulicy, który pokaże wam drogę. Jednak tacy naciągani przewodnicy mogą być irytujący. W pewnym momencie ktoś po prostu zaczyna z wami iść mówiąc, że pokaże wam tylko jak dość do jednego ciekawego miejsca, a potem robi się z tego godzinny spacer za który nie można nie zapłacić. Jeśli chcecie chodzić na własną rękę, dajcie to od razu do zrozumienia. Ale czasem warto przeznaczyć kasę na takie oprowadzanie. Wielu rzeczy sami byśmy nigdy nie znaleźli. Poza tym takim ludziom po prostu warto dać zarobić. Nigdy nie spotkało nas nic nieprzyjemnego z ich strony.
Choć czasem mogą doprowadzać do sklepów z dywanami...
Generalnie daliśmy radę z niewielką ilością ciepłych ubrań i śpiworami. Bardzo przydatna była mapa i przewodniki. Francuskiego nie umiemy (no, może kilka podstawowych zwrotów), co jednak czasem przeszkadzało.
Ale oczywiście w komunikacji, jak to w życiu, zawsze najbardziej pomaga uśmiech!

Morrocan paradise, my friend

Najszybsza droga z Ouarzazate do Marrakeszu prowadzi przez przełęcz Tizi n`Tichka, która jest mniej więcej na wysokości Tatr. Po północnej stronie Atlasu jest wyraźnie chłodniej i bardziej pochmurnie, ale jeszcze nie na tyle by myśleć o polskiej zimie.
Kierowca po zmroku wyrzuca nas tuż przed Dżemaa el-Fna. To podobno największy rynek w Afryce. Akurat Stefan twierdzi, że ten w Krakowie jest większy. Podobieństw na pewno jest więcej, bo spotkamy dużą grupkę pijanych anglików na weekendzie kawalerskim.
W każdym razie, plac robi wrażenie - ludzie gromadzą się wokół muzyków, sprzedawców wszystkiego, zaklinaczy węży. Mnóstwo chaosu, zapachów, dźwięków. Stoiska z jedzeniem (niestety próbują nas orżnąć na kasę), tony pomarańczy z których wyciskają świeży sok za 4 dh.



Dookoła rozciągają się souki z ceramiką, biżuterią i oczywiście dywanami. Gdzieś pomiędzy nimi piramidy pachnących przypraw, ziół i perfum. Trudno oprzeć się zakupom, choć zdecydowanie lepiej i taniej kupować po drugiej stronie gór.
Gdyby to było pierwsze marokańskie miasto na naszej drodze, pewnie bylibyśmy zachwyceni. Jednak po 3 tygodniach medyny robią się zbyt powtarzalne, a nachalni sprzedawcy zbyt irytujący. Zwłaszcza, że pod koniec wyjazdu kasy zbyt dużo już nie ma.
Poza tym na koniec potrzeba nam trochę spokoju.

I ten spokój pojawia się dwa dni później. Trafiamy do raju położonego zaledwie 100 km dalej na wschód. Nie łatwo tam trafić na własną rękę, ostro targowaliśmy się o cenę biletów u prywatnego przewoźnika (tak, można to robić) i zrobiliśmy aferę na 10 osób bo nie chcieliśmy płacić turystycznego haraczu za bagaż (Marokańczycy czasem płacą max 5dh, od nad chcieli po 20 dh). 90 km przejechaliśmy w prawie 4 godziny, potem 2 przesiadki z Grand Taxi i w końcu lądujemy przy Ouzoud.
Ten drugi co do wielkości wodospad Afryki przyciąga przede wszystkim tutejszych turystów z bogatszej północy kraju. Dlaczego? Bo można spać pod namiotem z widokiem na wodospad, oświetlany przez pełny księżyc. Bo o 8 rano można obserwować stado berberyjskich makaków ogrzewających się przy wchodzącym nad wodą słońcu.



(Niestety takie same zwierzęta bawią turystów chodząc na smyczy po Djemaa el-Fna). Można też spacerować cały dzień po okolicznych wzgórzach spotykając głównie osiołki. Można po pysznym tadżinie oglądać z miejscowymi wyścigi wielbłądów (!) odbierając saudyjską tv w prowizorycznej kuchni na odludziu. Można siedzieć przed wodospadem i gapić się na tęczę albo po prostu słuchać szumu spadającej wody.



Na razie nie ma tam jeszcze grillujących Polaków, którzy puszczają Radio Zet z samochodu, ale miejscowi mówią, że okolica szybko się zmienia. Tuż przy rzece buduje się właśnie duży parking, populacja makaków ciągle się zmniejsza. Mam nadzieję, że ludzie którzy tam mieszkają i znają wartość tego miejsca uratują je zanim będzie za późno.

Właśnie dla takich miejsc, gdzie jeszcze jest piękna przyroda i wolne zwierzęta, warto przyjeżdżać do Maroka. Są spokojniejsze od dużych miast, mieszkają w nich ludzie, którzy widzą jeszcze w turyście człowieka. No i świetnie gotują.
Za parę lat takich miejsc może już nie być, przemysł turystyczny rozwija się tu w olbrzymim tempie, wyrósł właściwie od zera w ciągu ostatniej dekady.
Wiem, że sami się do tego przyczyniamy. Ale zawsze można podróżować bardziej etycznie, myśląc o tym, gdzie trafią nasze pieniądze.
Od razu po powrocie zaczynam je oszczędzać na następny wyjazd.

Ekspresem na pustynię

Okazało się, że w Ouarzazate raczej nie ma nic ciekawego. Te same dywany i tadżiny, co wszędzie. Stosunkowo młode miasto głodne turystów, którzy traktują je jako bazę wypadową na Saharę.
No i nieopodal znajduje się Ait Benhaidu, najlepiej zachowana kazba w całym Maroku, znana z pocztówek.
Niestety nie udaje nam się do niej dotrzeć, nie chcemy przepłacać za transport.
Zastanawiamy się, co dalej, kiedy zaczepia nas facet proponując zorganizowaną wycieczkę. Cena jest dobra, więc nie zastanawiając się długo ruszamy międzynarodową ekipą na wschód. Wycieczka ma wszystkie wady wycieczki: ściśle wyznaczone miejsca posiłków, zakupów i robienia zdjęć oraz zabójcze tempo. Ale nie da się ukryć, że inaczej byśmy w te miejsca po prostu nie dotarli. Transport zbiorowy jest w ten części kraju mocno ograniczony.
No więc ekspresowo pokonujemy dolinę kazb (dużo podobnych kazb, dużo palm) i kierujemy się w stronę wąwozów wzdłuż rzek Dades i Todra. Tu po raz pierwszy widzimy w nich wodę, do tej pory przejeżdżaliśmy przez wyschnięte koryta przykryte kilogramami śmieci.
Wzdłuż najbardziej żyznych terenów Maroka buduje się mnóstwo domów, podobno większość należy do zagranicznych turystów. Miejscowi emigrują na północ w poszukiwaniu pracy.
Z rolnictwa trudno wyżyć, a kiedy kilka lat temu zniknęły stąd pszczoły, ludzie muszą sami rozmnażać drzewa palmowe.
Ale my widzimy to przede wszystkim z okien busa, który mknie coraz dalej na wschód. Żyzne doliny zamieniają się w coraz większe pustkowie. W końcu docieramy do położonej już całkiem blisko Algierii Merzougi. Tu zaczynają się diuny, wielbłądy i zachody słońca.

Jest oczywiście słodko, pięknie, ale zdecydowanie zbyt zorganizowanie. Brakuje nam czasu na bezcelowe gapienie się w przestrzeń.
Bardzo chciałam zobaczyć pustynię, ale trochę się rozczarowałam, kiedy okazało się że jedynymi formami organicznymi na piasku są kupy wielbłądów. W dużych ilościach. Żadnych skorpionów, fenków i pająków. Słowem, można sobie odpuścić.

Patrzymy na Atlas Wysoki

Żeby dojechać do Taroudant, trzeba było cofnąć się do naszego ulubionego Agadiru. Z Tafraout w tamtą stronę ponoć nie jeżdżą nawet ciężarówki.
Na stacji przesiadkowej Inezzgane po raz pierwszy rezygnujemy z wygodnego, państwowego przewoźnika CTM by poddać się wolnemu i szalonemu rynkowi prywatnych usług. Panowie na dworcu sprzedają bilety w niepojętych dla mnie cenach wykrzykując nazwy docelowych miejscowości. Ale mamy szczęście, jedziemy za 20 dh płacąc jedynie niewielką łapówkę turystyczną za bagaż.
Kilka godzin później jesteśmy już w Taroudancie, który mieści się dokładnie między Antyatlasem a Atlasem Wysokim. Podoba nam się to miasto. Pełne życia i rowerzystów (poruszanie się wąskimi ulicami między straganami, rowerami, skuterami, taksówkami i dorożkami to sztuka), a przy tym luźne i niezbyt turystyczne.
Śpimy w "hotelu" przy głównym placu, z "tarasu" oglądamy berberski teatr.

W pokoju obok śpi marokański emigrant, który na emeryturę (szwedzką) wrócił z północy. Tłumaczy nam zawiłości dusz marokańskich kobiet. Wie co mówi, jest po trzech rozwodach.
Rano dobijamy targu z właścicielem warsztatu i wypożyczamy typowo miejskie rowery drugiej młodości. Przymierzamy się do Tiout, ale nie wiemy dokładnie jak to daleko i nie mamy dobrej mapy.
Z miasta wyjeżdżamy pasem rowerowym (!), często wyprzedzając różne dziwne pojazdy. Już na spokojniejszej drodze lokalnej widok zapiera dech w piersiach. Panorama ośnieżonych szczytów Atlasu, a na pierwszym planie: drzewa pomarańczowe lub kozy lub osiołki lub pasące się stada dromaderów lub wszystko na raz. I w ogóle nie jest pod górę!

W ten sposób bez większych problemów dojeżdżamy do Tiout, schowanej u podnóża Antyatlasu wioski z piękną kazbą, gajem palmowym i polami bobu.
Oprowadza nas samozwańczy przewodnik, starszy pan mówiący do nas jednocześnie po angielsku, francusku i niemiecku. I zrywa dla nas mandarynki!

W dobrych nastrojach wracamy przybijając piątki wielbłądom.
Trochę nie chce nam się stąd wyjeżdżać, ale wschód też ciągnie. Zahaczając o Taliouine (jedyne miejsce w kraju gdzie robi się prawdziwy szafran) przesiadamy się na Grand Taxi.

Grand Taxi to taka dalekobieżna taksówka, w której płaci się za miejsce, a nie za kurs. W niektórych regionach to właściwie jedyny środek transportu.
Z tych powodów w starych mercedesach (czasem peugeotach) jedzie się w siódemkę. Inaczej się nie opłaca.
No więc przejeżdżamy w siódemkę przez parę przełęczy, uchodzimy z życiem i po niemal 300 kilometrach lądujemy w Ouarzazate.

Tafraout

Do tej położonej w Antyatlasie miejscowości dojeżdżamy po zmroku. We mgle, w autokarze ze stłuczoną szybą powoli wdrapujemy się na wysoką przełęcz.
Barierki na krawędzi drogi o szerokości właśnie naszego pojazdu? Trzeba przyznać, że czasem się zdarzają.
Dopiero rano, wchodząc na taras pensjonatu podziwiam efekt naszej 4-godzinnej jazdy pod górę. Długie pasmo rudych gór, wzgórza porośnięte drzewami arganowymi.

Dolina przyciąga przede wszystkim wspinaczy, na szczęście jest dużo wypożyczalni rowerów.
Tym razem bierzemy porządne, górskie maszyny. Udało nam się nawet wytargować special price!
Pełni entuzjazmu jedziemy do Doliny Ameln, w której mieści się przynajmniej kilkanaście wiosek z berberskimi kazbami.

  W jednej z nich jest podobno cmentarz żydowski, w innej piękny gaj palmowy. Ale tak naprawdę zwiedzamy tylko pierwszą. Bo zima w Antyatlasie jest sroga. 25 stopni w cieniu, ciągle podjazdy i szybko kończąca się woda skutecznie zniechęcają do szukania dojazdów, dróżek, ścieżynek do każdej z nich. Zresztą z daleka też wyglądają ładnie.
Po powrocie na asfalt okazuje się, że wcale nie jest lepiej. Podjazdy, zakręty, pagórki, pełne słońce...

  W sumie nagnietliśmy ponad 50 km (ale jakich!), z czego ostatnie 8 zjazdu do Tafraout było najlepszą nagrodą za spróbowanie sił w kolarstwie górskim.
Następnego dnia trasa jest zdecydowanie bardziej lajtowa.

Podziwiamy granitowe skałki (niektóre niebieskie lub różowe), szukamy wiewiórek oraz prehistorycznego rysunku gazeli.

Co do tego ostatniego, poddajemy się dopiero po kilku godzinach.
Jednak chyba najmilszym aspektem pobytu tutaj jest znajomość z naszą gospodynią, Najmą. To bardzo ciepła i pomocna osoba. No i pierwsza kobieta, z którą robimy interesy w tym kraju. Sama prowadzi pensjonat, masuje i gotuje. Jej młodszy brat wypożycza rowery, a matka robi olej i kosmetyki z arganu.
A na zakończenie dostałam bardzo fajną hennę!

Innymi słowy, jeśli zima to tylko w Tafraout.

Agadir - nie jedźcie tam

Trafiliśmy tu trochę przypadkiem. Mieliśmy tylko się przesiąść do autobusu na wschód, ale utknęliśmy z noclegiem.
Ponad pół godziny szukaliśmy zarezerwowanej w necie miejscówki. Okazało się po prostu, że w realu nazywa się zupełnie inaczej. A wygląda podobnie źle. Na szczęście było nam wszystko jedno.
Rano, po krótkim spacerze, mogłam już powierzchownie ocenić Agadir jako idealne połączenie Sopotu z Kutnem.

Zniszczone przez trzęsienie ziemi, całkowicie i bez pomysłu odbudowane miasto jest celem zimowych wycieczek dla starszego pokolenia. Nie wiem, co ich tu przyciąga. Jest drogo i brzydko. A to, co jest tu dobre, jest o wiele lepsze w innych częściach kraju.
Nie dajcie się zwieść promocjom Ryanaira. Nie przyjeżdżajcie tu!

Rowerem po plaży

Był tu Jimi Hendrix i Cat Stevens. Essaouira - ten spokojny kurort przyciąga mnóstwo europejskich hipster-hipisów. Snują się między cichymi kafejkami i art-galeriami schowanymi w zakątkach medyny.
Na ciągnącej się wzdłuż i wszerz plaży można spotkać też surferów. Na co dzień dzieciaki rysują na piasku boiska piłkarskie i okupują je tak, że dla turystów pozostaje niewiele miejsca.
Wbrew leniwemu klimatowi wstajemy rano i szukamy wypożyczalni rowerów. Po godzinie (jest dopiero 9, wszyscy śpią) znajdujemy miejscówkę, w której wszystkie maszyny mają zardzewiałe łańcuchy.
Trudno, damy radę.
Naszym celem jest Sidi Kifni oddalone o 27 kilometrów. Naśladując miejscowych wjeżdżamy rowerami na plażę. Nie zastanawiając się długo decydujemy się na pokonanie całego odcinka właśnie w ten sposób.

Piasek jest mokry, plaża szeroka, szybko się jedzie. Ocean szumi, mijamy odpoczywające wielbłądy, potem krowy (?!), rybaków... Słońce świeci, cudownie jedzie się rowerem po plaży, przez wydmy, przez rzekę... Czego chcieć więcej?

Stef łapie w końcu gumę, ale to przecież nie jest problem. Ktoś nam dopompował, po miękkiej nawierzchni można jechać.
Pół godziny później blokuje mu się łańcuch, by ostatecznie pęknąć. Jednak nie możemy jechać dalej. A byliśmy jedynie kilka kilometrów od Sidi Kifni.

Rozpoczynamy żmudny, 4-godzinny powrót. Na dodatek okazuje się, że ja też nie mogę jechać, bo przypływ, bo piasek już zbyt suchy. Do drogi zbyt daleko. Ktoś mógłby pomyśleć, że jesteśmy w ciężkiej dupie, ale pełen przygód spacer po coraz węższej plaży bardzo nam się podoba.
Trochę kłóciliśmy się potem z właścicielem rowerów, trochę za bardzo przypiekło nas słonko. Ale to nie szkodzi.
W Essaouirze w sumie trudno się zdenerwować.

El Jadida

El Jadida to taki bieda-kurort. Poza sezonem jest całkiem spoko. Na śniadanie znów jemy naleśniki z nutellą. Smażone na gazowych palnikach są dostępne w każdej przydrożnej budce.
Zwiedzanie zaczynamy od Cite Portugaise.

XVI-wieczne mury obronne, niegdyś otoczone fosą skrywają podniszczone portugalskie kamienice, kilka kościołów i synagogę oraz ogromny zbiornik na wodę. Jak Stef słusznie zauważył, jest to podróbka zbiornika na Stokach.

Po tym ostatnim oprowadza nas starszy pan. Mówi po francusku, więc rozumiemy niewiele.
Więcej czasu spędzamy na chodzeniu po samej fortyfikacji, która jest miejscem spotkań wielu par uciekających przed surowym wzrokiem dorosłych.

Między jedną ulewą a drugą spacerujemy brzegiem oceanu, samo miasto nudzi po kilku godzinach. Jak się okazuje, jest to idealne miejsce na suszenie prania.

Na południe

Kończy się plan, zaczyna przygoda. W deszczu uciekamy na południe, na razie do Casablanki. Duże miasto, dużo możliwości. Można na przykład wysłać do Polski paczkę dywanów i już człowiekowi 7 kilogramów i sporo dirhamów lżej.
Po ostatniej przygodzie oszczędzamy tak bardzo, że szkoda nam kasy na przechowalnię bagażu. Włazimy więc z plecakami do medyny i jemy najtańszy do tej pory obiad. Za niespełna 8 złotych smaczna wyżerka starcza do końca dnia.
Zmęczeni jedzeniem docieramy do punktu na drugim końcu miasta.

Wybudowany w latach 90tych meczet Hassana II ma podobno najwyższy minaret na świecie. Król kazał go wybudować za pieniądze że zbiórki publicznej. Jest położony nad samym oceanem.
Rzuca się w oczy kontrast z ciągnącym się przez kilka kilometrów bieda-targiem, który mijamy w drodze do centrum.

Przy dźwiękach kolejnej już dziś ulewy wypijamy pierwsze w tym kraju piwo.
A skarpetki suszymy w ogrzewanym autobusie do El Jadidy.